Γεώργιος Παπανικολάου
Ο Γεώργιος Παπανικολάου (Κύμη, Ευβοίας, 13 Μαΐου 1883 - Μαϊάμι, Η.Π.Α., 19 Φεβρουαρίου 1962) ήταν διάσημος Έλληνας ιατρός, βιολόγος και ερευνητής. Ήταν πρωτοπόρος στην κυτταροπαθολογία, και για τον πρώιμο εντοπισμό του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Είναι περισσότερο γνωστός ως ο άνθρωπος που ανακάλυψε την πρωτοποριακή κυτταροδιαγνωστική μέθοδο, γνωστή ως Τεστ Παπ[9], που χάρισε ζωή στις γυναίκες όλου του κόσμου, όπως αναφέρει αναμνηστική πλάκα στο Ερευνητικό Καρκινολογικό Ινστιτούτο «Γ. Παπανικολάου».
Βιογραφία
Νεανικά χρόνια και σπουδές
Γεννήθηκε στις 13 Μαΐου 1883 στην Κύμη Ευβοίας. Ο πατέρας του Νικόλαος Παπανικολάου ήταν ιατρός και διετέλεσε και δήμαρχος της πόλης ενώ είχε εκλεγεί και βουλευτής Ευβοίας και Καρυστίας.[10] Ο Γεώργιος Παπανικολάου πέρασε τα παιδικά του χρόνια στην Κύμη, όπου και τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο.[11] Κατόπιν οι γονείς του, τον έστειλαν στην Αθήνα για να τελειώσει τις εγκύκλιες σπουδές.[11] Με το πέρας των γυμνασιακών του σπουδών εισήλθε το 1898 στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε ηλικία 16 ετών. Έλαβε το πτυχίο του το 1904, σε ηλικία 21 ετών.[11][12] Στη συνέχεια εκπλήρωσε τη στρατιωτική του θητεία. Τότε, ο πατέρας του πρότεινε μεταξύ άλλων να ακολουθήσει το δρόμο του στρατιωτικού ιατρού, την οποία πρόταση απέρριψε. Σε γράμμα προς τον πατέρα του έγραφε:
«Όχι δεν θέλω να γίνω στρατιωτικός γιατρός. Θέλω να μείνω ελεύθερος, να αισθανθώ την χαρά που δίνει ο αγών της ζωής. Εμένα δεν με τρομάζει το πέλαγος. Θέλω την ελευθερία μου, την γλυκιά μου ελευθερία».[13][10]
Στην Αθήνα, κατά τη διάρκεια των σπουδών του, διεύρυνε τη μόρφωσή του με την εκμάθηση ξένων γλωσσών, όπως τα γαλλικά, που θεωρούνταν, τότε, απαραίτητα για τους καλλιεργημένους ανθρώπους.[13][10] Ωστόσο ασχολήθηκε με τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και τη μουσική, η οποία ήταν και το μεγάλο του πάθος. Έτσι, ασχολήθηκε επί οκτώ έτη με το βιολί. Παρακολουθούσε μαθήματα στο Ωδείο Λότνερ.[13] Ολοκληρώνοντας τις σπουδές του στην Ιατρική Σχολή, επέστρεψε στην Κύμη, όπου και ήρθε πιο κοντά με τη φιλοσοφία.[12] Ο Φρίντριχ Νίτσε έπαιξε μεγάλο ρόλο στον τρόπο σκέψης του. Επίσης ασχολήθηκε και με τον Γκαίτε, τον Καντ, και τον Σοπενχάουερ.[12]
Στη Γερμανία
Ο πατέρας του το 1907 τον έστειλε στη Γερμανία, για ανώτερες σπουδές.[12] Σημαντικό ρόλο στην απόφαση αυτή του Παπανικολάου έπαιξε ο φίλος του Αλέξανδρος Δελμούζος.[13]
Ο Παπανικολάου επέλεξε τον κλάδο της Βιολογίας.[12] Αρχικά, μετέβη στην Ιένα,[12] όπου παρακολούθησε τα μαθήματα του καθηγητή Ερνέστου Χαίκελ.[10] Το 1908 συνέχισε τις σπουδές του στο Φράιμπουρκ και τέλος, στο Μόναχο, με μεγάλους καθηγητές της εποχής, τον Χέρτβιγκ και τον Βάισμαν. Το 1910 ανακηρύχθηκε Διδάκτωρ της Φιλοσοφίας, για την εργασία του «Περί των συνθηκών της διαφοροποιήσεως του φύλου των Δαφνιδών».[12] Αυτή η περίοδος υπήρξε χρόνος φιλοσοφικού στοχασμού.[12] Διατήρησε τις σχέσεις που είχε με τον Αλέξανδρο Δελμούζο και τον Γεώργιο Σκληρό, με τον γνωστό λογοτέχνη Κωνσταντίνο Χατζόπουλο και τον Μ. Ζαβιτσιάνο,[12] με τους οποίους ο Παπανικολάου συγκρότησε σοσιαλιστική ομάδα με βραχύβια διάρκεια.[12] Ήταν υπέρμαχος του δημοτικισμού,[12] και, γενικότερα, εκείνη την εποχή ταυτιζόταν με ριζοσπαστικές ιδέες για την επιστήμη και την πολιτική.[12] Αρθρογραφούσε ακόμη στο αθηναϊκό περιοδικό «Ο Νουμάς». Σε άρθρο που έφερε τον τίτλο «Για τον εγωισμό και τους εγωιστάς»,[12] το οποίο αποτέλεσε καταρχήν απάντηση σε κείμενο, που δημοσιεύθηκε σε προηγούμενο φύλλο με τίτλο «Εγωισμός ή Έρωτας», αποτυπώνει τις σκέψεις και τις αντιλήψεις που είχε τότε ο Παπανικολάου.[12] Εν τέλει, υπερνικά η βιολογία και η έρευνα και του γίνεται στόχος ζωής. Έγραψε κάποτε στον πατέρα του: «Δεν είμαι πλέον ονειροπόλος. Η επιστήμη με άρπαξε από τα χέρια του Νίτσε. Πατώ απάνω σε έδαφος στερεό...».[12]
Επιστροφή στην Ελλάδα και αναχώρηση για το εξωτερικό
Στις 15 Σεπτεμβρίου 1910 παντρεύτηκε την Ανδρομάχη Μαυρογένη.[10][13] Το 1912, συμμετείχε στους Βαλκανικούς πολέμους.[11] Ωστόσο, καταλάβαινε πως τα πράγματα δεν ήταν ευοίωνα στη χώρα για εκείνον.[12][σημ. 1]
Πρώτος σταθμός του έγινε η Γαλλία. Εκεί εργάστηκε στο Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο του Μονακό, στην επιστημονική ομάδα του Πρίγκιπα του Μονακό, Αλβέρτου Α΄.[12]
Όταν έληξε ο πόλεμος, το 1913, αναχώρησε για την Αμερική μαζί με την Ανδρομάχη. Οι συνθήκες ήταν δύσκολες λόγω οικονομικών δυσχερειών. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να εργαστούν και οι δυο σε κάποιο εμπορικό κατάστημα, πουλώντας χαλιά και ράβοντας κουμπιά με αμοιβή 5 δολάρια την εβδομάδα. Αρχικά, από υπάλληλος σε κατάστημα και δημοσιογράφος σε ελληνική εφημερίδα, κέρδισε με δυσκολία μία θέση στο Εργαστήριο Ανατομικής του Πανεπιστημίου Κολούμπια και, αργότερα, μία θέση στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ της Νέας Υόρκης.[11][12] Ακολούθως εκλέχθηκε υφηγητής, έκτακτος καθηγητής και, τέλος, τακτικός καθηγητής της ανατομίας και ιστολογίας της ιατρικής σχολής, του Πανεπιστημίου αυτού.[11]
Μετά από μακρές έρευνες επί της εκφυλιστικής κληρονομικής επίδρασης του οινοπνεύματος σε ινδικά χοιρίδια ο Παπανικολάου στράφηκε σε προβλήματα αναπαραγωγής σχετιζόμενα με τη λειτουργία των γεννητικών οργάνων, τον καθορισμό του φύλου, τη λειτουργία των ενδοκρινών αδένων, καθώς και των φυλετικών ορμονών.
Το 1954, ο Παπανικολάου δημοσίευσε το μνημειώδες έργο «Άτλαντας της Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας» (Atlas of Exfoliative Cytology), εδραιώνοντας και επίσημα πλέον τη νέα ιατρική πρακτική και ειδικότητα που ουσιαστικά ανέπτυξε από το μηδέν.[13]
Σήμερα το τεστ Παπανικολάου (Τεστ-Παπ) χρησιμοποιείται παγκοσμίως για την διάγνωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, επί της προκαρκινικής δυσπλασίας και άλλων κυτταρολογικών ασθενειών του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος.
Θάνατος
Το Νοέμβριο του 1961, συνοδευόμενος πάντα από τη σύζυγό του και σύντροφο στις έρευνές του, Μάχη[15], εγκατάλειψε τη Νέα Υόρκη καθώς δέχτηκε να αναλάβει την οργάνωση και διεύθυνση ενός Καρκινολογικού Ινστιτούτου στο Μαϊάμι της Φλόριντα.[13] Η αλλαγή περιβάλλοντος και η γενικότερη κούραση, για τις ανάγκες του Ινστιτούτου, ήταν καθοριστική. Απεβίωσε στις 19 Φεβρουαρίου 1962, από καρδιακή προσβολή.[11][13][10]
Δράση
Το 1923 εφάρμοσε τη μέθοδό του σε γυναίκες, προς μελέτη των φυσιολογικών γεννητικών λειτουργιών και στη συνέχεια για τη διάγνωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Η πρώτη του ανακοίνωση επί της χρησιμοποίησης της κυτταρολογικής μεθόδου προς διάγνωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, το 1928, έγινε δεκτή με πολύ σκεπτικισμό, καθόσον η κρατούσα τότε γνώμη, για τέτοιου είδους έρευνα και εφαρμογή, επί αποφολιδουμένων κυττάρων ήταν πρακτικά αδύνατη.[13] Τέτοια διάγνωση θεωρούνταν δυνατή, μέχρι την εποχή εκείνη, μόνο με την τομή του πάσχοντος οργάνου.
Οι έρευνες του Παπανικολάου επεκτάθηκαν στη συνέχεια στις κυτταρολογικές αλλοιώσεις στο καρκίνο του αυχένα της μήτρας και του ενδομητρίου, των οποίων τα πορίσματα δημοσίευσε το 1943 από κοινού μετά του καθηγητή γυναικολογίας Έρμπερτ Τράουστ σε ειδική μονογραφία υπό τον τίτλο «Διάγνωσις του καρκίνου της μήτρας μέσω των κολπικών επιχρισμάτων» (Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear).[11] Η δημοσίευση της εργασίας αυτής ήταν επόμενο να κεντρίσει το παγκόσμιο ιατρικό ενδιαφέρον και να προκαλέσει την άμεση δοκιμαστική χρησιμοποίηση της μεθόδου σε διάφορα νοσοκομεία. Το 1944 έγινε η πρώτη εφαρμογή επί του ουροποιητικού συστήματος και στη συνέχεια επί του πεπτικού και άλλων συστημάτων του οργανισμού.
Ο Παπανικολάου με τις εργασίες του αυτές έγινε ο θεμελιωτής νέου επιστημονικού κλάδου της «αποφολιδωτικής κυτταρολογίας» βασιζόμενη ακριβώς στη μελέτη των αποφιλιδουμένων κυττάρων του οργανισμού στις διάφορες κοιλότητες αυτού.[16] Η μέθοδος αυτή που έλαβε προς τιμή του την ονομασία «Μέθοδος Παπανικολάου» ή «Τεστ Παπανικολάου» και κατά συγκοπή «Τεστ Παπ» άνοιξε ευρείς νέους ορίζοντες στην ιατρική έρευνα στη γενετήσια φυσιολογία και ενδοκρινολογία ειδικότερα για τον καρκίνο[16].
Συγγραφικό έργο
Το συγγραφικό έργο του Παπανικολάου ήταν εκτενές και πρωτότυπο και αποτελείται από 158 άρθρα και 5 συγγράμματα.[12][17] Τα συγκεκριμένα συγγράμματα - ιδιαιτέρως ο περίφημος Άτλας Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας - εξ αιτίας και στη μεστότητα του κειμένου τους και στην άρτια εικονογράφησή τους, αποτέλεσαν βιβλία-σταθμούς. Όχι μόνο στον κλάδο της κυτταρολογίας, αλλά και, γενικότερα, σε ολόκληρη τη βιβλιογραφία της ιατρικής, του 20ού αιώνα.[12]
Αποτίμηση
Ο Παπανικολάου εργάστηκε για μισό σχεδόν αιώνα στο Ιατρικό Κολέγιο του Πανεπιστημίου Κορνέλ στη Νέα Υόρκη, διατηρώντας άρρηκτους δεσμούς με την Ελλάδα. Τον ενδιέφερε η πολιτική, το πνεύμα και τα κοινωνικά ρεύματα και εκτιμούσε το εθνικό έργο του Ελευθερίου Βενιζέλου και του Κωνσταντίνου Καραμανλή.[11]
Ο Γεώργιος Παπανικολάου προτάθηκε δύο φορές για το βραβείο Νόμπελ[11] αλλά η επιτροπή αρνήθηκε την πρόταση, αφού δεν μπορούσε να βραβεύσει μία μέθοδο για θεραπεία, αλλά την ανακάλυψή της. Ωστόσο είναι θεμελιωτής της ειδικότητας της Κυτταρολογίας.[18] Ο Παπανικολάου δεν πούλησε ποτέ την πατέντα της ανακάλυψης αυτής, αντιθέτως την προσέφερε, στην ανθρωπότητα ολόκληρη, αφιλοκερδώς.[19]
Διακρίσεις
Ο Γεώργιος Παπανικολάου απέσπασε όμως πάμπολλες τιμητικές διακρίσεις για το βαρυσήματο έργο του. Ακολουθούν ορισμένες επιγραμματικά[11]:
- 1948: Βραβείο Μπόρντεν
- 1950: Βραβείο Αμόρυ
- 1950: Βραβείο Λάσκερ της Αμερικάνικης Ένωσης Δημόσιας Υγείας.
- 1951: Πρώτο Βραβείο από το ΑΧΕΠΑ
- 1952: Μετάλλιο τιμής από την Αμερικάνικη Αντικαρκινική Εταιρεία.
- 1953: Βραβείο Κυτταρολογίας της Βιέννης
- 1953: Τιμήθηκε από τον Βασιλιά της Ελλάδας με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Φοίνικα.
- 1954: Βραβείο σύγχρονης Ιατρικής για διακεκριμένο επίτευγμα.
- 1955: Βραβείο Μπέρτνερ
- 1956 Βραβείο Παζάνο
- 1957 Μετάλλιο τιμής του Γεωργίου του πρώτου, από την Ελληνική Κυβέρνηση.
- 1960 Βραβείο Κλέμεντ Κλίβελαντ
Επίσης:
- Το 1949 η Ιατρική Σχολή Αθηνών ονόμασε τον Παπανικολάου επίτιμο διδάκτορα.[20]
- Η Ακαδημία Αθηνών τον Νοέμβριο του 1957 τον ανακήρυξε, παμψηφεί, επίτιμο μέλος της. Υπήρξε ο πρώτος στον οποίο απονεμήθηκε η ανώτατη τιμητική διάκριση της Ακαδημίας Αθηνών.[12] Μετά το θάνατό του τού απονεμήθηκε και το Βραβείο του ΟΗΕ.[12]
Προς τιμήν του
Έχουν δημιουργηθεί προτομές του: [21]
- Αθήνα : Πανεπιστήμιο Αθηνών, Γουδή
- Αθήνα : Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Αγ. Σάββας
- Αθήνα : Μαιευτήριο Αλεξάνδρα
- Αθήνα : Μουσείο Πανεπιστημίου Αθηνών –Πλάκα
- Αθήνα : Μαιευτήριο Ιασώ, Μαρούσι
- Κύμη : Πλατεία Γεωργ. Ν. Παπανικολάου
- Κως : Ιπποκράτειο Ίδρυμα
- Θεσσαλονίκη : Νοσοκομείο Γεωργ. Παπανικολάου, Εξοχή Θεσσαλονίκης
- Λάρισα: Νοσοκομείο Λαρίσης
- Αράχωβα : Βοιωτίας: οδός Δελφών
- Βόλος : Νοσοκομείο Βόλου
- Χαλκίδα: Υψηλή Γέφυρα Χαλκίδας (άγαλμα)
Έχει δοθεί το όνομά του σε νοσοκομεία:[22]
- Νοσοκομείο Κύμης
- Νοσοκομείο «Παπανικολάου» Θεσσαλονίκης
- Στο Καρκινολογικό Ινστιτούτο του Μαϊάμι («Papanicolaou Cancer Research Institute»).
Μουσειακοί χώροι:
- Λαογραφικό Μουσείο της Κύμης
- Μουσείο Περιγραφικής Ανατομικής της Ιατρικής σχολής (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών)
Χαρτονόμισμα:[23]
- Το 1995 τυπώθηκε από την Τράπεζα της Ελλάδος χαρτονόμισμα αξίας 10.000 δραχμών, στο οποίο απεικονίζεται ο Γεώργιος Παπανικολάου, το οποίο, φυσικά, αποσύρθηκε από την κυκλοφορία, μετά τον ερχομό του ευρώ, το 2002.[24]
Γραμματόσημα:[25]
- Έχουν τυπωθεί γραμματόσημα στην Ελλάδα στην Κύπρο και στις ΗΠΑ
Το δέντρο στο Κορνέλ:[26]
Στο Πανεπιστήμιο του Κορνέλ, όπου ο Παπανικολάου πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής ζωής του, έγινε μια ιδιαίτερη εκδήλωση προς τιμήν του: Το 1978, σημαίνοντες άνθρωποι της ελληνικής κοινότητας στην Αμερική, αλλά και Αμερικανοί, φύτεψαν ένα πλατάνι, στον κήπο του πανεπιστημίου, από το ιστορικό δέντρο του Ιπποκράτη στην Κω.
Απεικονίσεις στην τέχνη και την ποπ κουλτούρα
Η ζωή και το έργο του Γεωργίου Παπανικολάου έχουν αποτελέσει το θέμα του εικονογραφημένου μυθιστορήματος του Πέτρου Χριστούλια: Δρ. ΠΑΠ - Η ζωή του πρωτοπόρου γιατρού Γ. Ν. Παπανικολάου (εκδ. Παπαδόπουλος, 2023).[27]
Σημειώσεις
- ↑ Σε επιστολή προς τους γονείς του στις 4 Οκτωβρίου 1910 ο Γεώργιος Παπανικολάου έγραψε: «Διατήρησις υψηλοτέρων ιδανικών είναι δυστυχώς αδύνατος εις τον τόπον αυτόν και όλα τα επαγγέλματα έχουν μόνον ένα σκοπόν: το χρηματίζεσθαι. Εγνώρισα εκ του πλησίον όλους τους επιστήμονας και είδα ότι κανείς δεν στέκεται εις το ύψος ενός αληθινού σοφού, διά τον οποίον η επιστήμη δεν είναι βιοποριστικόν επάγγελμα, αλλά ανάγκη και σκοπός της ζωής. Εις αυτόν τον τόπον είδα ευθύς ότι μου είναι αδύνατον να ζήσω και δι’ αυτό απεφάσισα, καταπνίγων όλα τα αισθήματα της αγάπης και της νοσταλγίας, να ζητήσω καταφύγιον εις μίαν οιανδήποτε από τας χώρας εκείνας, όπου όλαι αι εκφάνσεις της ζωής έχουν φθάσει εις υψηλοτέραν εξέλιξιν και όπου η επιστήμη απολαύει κάπως μεγαλυτέρας τιμάς».[14]
Παραπομπές
- 1 2 (Αγγλικά) SNAC. w65n0ck3. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2017.
- 1 2 (Αγγλικά) Find A Grave. 7431. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2017.
- 1 2 (Αγγλικά) Who Named It?. 2402. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2017.
- ↑ (Αγγλικά) Find A Grave.
- ↑ Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2020.
- ↑ Ανακτήθηκε στις 20 Ιουνίου 2019.
- ↑ laskerfoundation
.org /award /clinical /. - ↑ www
.amacad .org /about /prizes /amory-prize. - ↑ «Αρχική - Dr. Pap». Dr. Pap (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αγγλικά (en)
- 1 2 3 4 5 6 «Βιογραφία - Dr. Pap». Dr. Pap (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αγγλικά (en)
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 «Ινστιτούτο Γ. Ν. Παπανικολάου». 27 Φεβρουαρίου 2014. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Φεβρουαρίου 2014. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:CS1 maint: Unfit url
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 «Βιογραφικό του Γεώργιου Παπανικολάου». gpapanikolaou.gr. Γενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης «Γ. Παπανικολάου». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Αφιέρωμα στον εφευρέτη του test Pap Γεώργιο Παπανικολάου». LiFO. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.
- ↑ Επιμέλεια: Κατερίνα Πουλοπούλου. Γεώργιος Παπανικολάου: «Εις αυτόν τον τόπον μού είναι αδύνατον να ζήσω», στο φως 120 επιστολές του εφευρέτη του Τεστ Παπ. iefimerida.gr. 31/12/2025. Ανακτήθηκε στις 03/01/2026.
- ↑ Η γυναίκα του, που του συμπαραστάθηκε μέχρι το τέλος, τον βοηθούσε στις έρευνές του. Μάλιστα, έπαιρνε κι από αυτήν δείγματα κολπικού επιχρίσματος. Η ίδια δεν υπέγραψε ποτέ ερευνητικό άρθρο. Είχε τόση πολλή αφοσίωση στον Γεώργιο Παπανικολάου, που αποφάσισε να μην κάνει παιδιά, ώστε να μπορεί να είναι πάντα κοντά του. Για αυτήν την απόφασή της η Μάχη έγραψε: «Δεν μετάνιωσα ποτέ για την επιλογή μου...». Μετά το θάνατο του Παπανικολάου, συνέχισε το έργο του, μέχρι και το θάνατό της, το 1982.
- 1 2 Dr. Pap - Βιογραφία www.dr-pap.com
- ↑ «Συγγραφικό έργο - Dr. Pap». Dr. Pap (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αγγλικά (en)
- ↑ Γεώργιος Ν. Παπανικολάου (1883 - 1962) Αρχειοθετήθηκε 2014-02-27 στο Wayback Machine.Κατηγορία:Σύνδεσμοι wayback προτύπου Webarchive Ινστιτούτο Γεώργιος Ν. Παπανικολάου
- ↑ «Κεφάλαιο για την Ιατρική». Ελευθεροτυπία. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.
- ↑ Βιογραφικό του Γεωργίου Παπανικολάου Γενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης «Γεώργιος Παπανικολάου
- ↑ «Προτομές - Dr. Pap». Dr. Pap (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αγγλικά (en)
- ↑ «Νοσοκομεία - Dr. Pap». Dr. Pap (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αγγλικά (en)
- ↑ http://www.dr-pap.com/?page_id=599
- ↑ «Μετάβαση στο ευρώ». www.bankofgreece.gr. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Ιουνίου 2016. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.
- ↑ «Γραμματόσημα - Dr. Pap». Dr. Pap (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αγγλικά (en)
- ↑ «Ένα δέντρο στο Cornell - Dr. Pap». Dr. Pap (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Ιουνίου 2016.Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αγγλικά (en)
- ↑ Πάνου, Ευλαλία (13 Μαΐου 2023). ««Δρ. ΠΑΠ» του Πέτρου Χριστούλια – Ένα γκράφικ νόβελ για τη ζωή και το έργο του γιατρού Γ. Ν. Παπανικολάου». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Φεβρουαρίου 2026. Ανακτήθηκε στις 20 Απριλίου 2026.
Βιβλιογραφία
- Dr Erskine Carmichael, The Pap Smear, 1973
- Μαρία Παπανικολάου - Κόκκορη, Γεώργιος Ν. Παπανικολάου, Μέσα από τη Ζωή και το Έργο του, ΚΕΔΡΟΣ, Αθήνα 1985
- Μαρκέτος Σπύρος, Γεώργιος Παπανικολάου, Ιστορία της Ιατρικής του 20ού Αιώνα - Οι Έλληνες Πρωτοπόροι, Εκδόσεις Ζήτα, Αθήνα 2000
- Rocco Broso, George Nicholas Papanicolau In forma di autobiografia, CIC Edizioni Internazionali, 2005
- Μαρία Παπανικολάου - Κόκκορη, "Life and Career, The Way to the Pap-Test", Hellenic Medical Society, January 1 (2008)
- Κωνσταντίνα Ζάχου: Μεγάλοι Έλληνες: Γεώργιος Παπανικολάου (ΣΚΑΙ, 2009)
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Γεώργιος Παπανικολάου (Αρχείο της ΕΡΤ)- Notable Names Database (NNDB)
- Αρχεία του Δρ. Παπανικολάου
- Dr.Pap.com
- Συγγραφικό Έργο