Monumanu
- English
- español
- 日本語
- Deutsch
- français
- 中文
- русский
- italiano
- português
- polski
- Nederlands
- العربية
- аԥсшәа
- Acèh
- адыгабзэ
- Afrikaans
- Alemannisch
- አማርኛ
- aragonés
- Ænglisc
- अंगिका
- ܐܪܡܝܐ
- الدارجة
- مصرى
- অসমীয়া
- asturianu
- Atikamekw
- अवधी
- Aymar aru
- azərbaycanca
- تۆرکجه
- башҡортса
- Basa Bali
- Boarisch
- žemaitėška
- Batak Toba
- Bikol Central
- беларуская
- беларуская (тарашкевіца)
- Betawi
- български
- भोजपुरी
- Bislama
- bamanankan
- বাংলা
- བོད་ཡིག
- brezhoneg
- bosanski
- буряад
- català
- 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄
- нохчийн
- Cebuano
- ᏣᎳᎩ
- Tsetsêhestâhese
- کوردی
- corsu
- qırımtatarca
- čeština
- чӑвашла
- Cymraeg
- dansk
- Zazaki
- Kadazandusun
- डोटेली
- ཇོང་ཁ
- eʋegbe
- Ελληνικά
- Esperanto
- eesti
- euskara
- estremeñu
- فارسی
- suomi
- võro
- Na Vosa Vakaviti
- føroyskt
- arpetan
- Nordfriisk
- Frysk
- Gaeilge
- 贛語
- kriyòl gwiyannen
- Gàidhlig
- galego
- Avañe'ẽ
- 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺
- ગુજરાતી
- wayuunaiki
- gungbe
- Gaelg
- Hausa
- 客家語 / Hak-kâ-ngî
- עברית
- हिन्दी
- Fiji Hindi
- hrvatski
- Kreyòl ayisyen
- magyar
- հայերեն
- interlingua
- Jaku Iban
- Bahasa Indonesia
- Interlingue
- Igbo
- Iñupiatun
- Ilokano
- гӀалгӀай
- Ido
- íslenska
- ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut
- Patois
- la .lojban.
- Jawa
- ქართული
- Qaraqalpaqsha
- Taqbaylit
- Jju
- Kabɩyɛ
- Tyap
- Kongo
- Kumoring
- қазақша
- ಕನ್ನಡ
- Yerwa Kanuri
- 한국어
- перем коми
- کٲشُر
- Ripoarisch
- kurdî
- Kʋsaal
- kernowek
- кыргызча
- Latina
- Ladino
- Lëtzebuergesch
- лакку
- лезги
- Lingua Franca Nova
- Limburgs
- Ligure
- Ladin
- lombard
- lingála
- ລາວ
- lietuvių
- latgaļu
- latviešu
- मैथिली
- Basa Banyumasan
- Malagasy
- олык марий
- Minangkabau
- македонски
- മലയാളം
- монгол
- मराठी
- Bahasa Melayu
- Malti
- Mirandés
- မြန်မာဘာသာ
- эрзянь
- مازِرونی
- Napulitano
- Plattdüütsch
- Nedersaksies
- नेपाली
- नेपाल भाषा
- Li Niha
- norsk nynorsk
- Novial
- Nouormand
- Diné bizaad
- occitan
- Oromoo
- ଓଡ଼ିଆ
- ирон
- ਪੰਜਾਬੀ
- Kapampangan
- Papiamentu
- Deitsch
- Piemontèis
- پنجابی
- Nawat
- پښتو
- Runa Simi
- ရခိုင်
- rumantsch
- romani čhib
- română
- armãneashti
- tarandíne
- русиньскый
- Ikinyarwanda
- संस्कृतम्
- саха тыла
- ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ
- sardu
- sicilianu
- Scots
- سنڌي
- srpskohrvatski / српскохрватски
- Taclḥit
- တႆး
- සිංහල
- Simple English
- slovenčina
- slovenščina
- anarâškielâ
- chiShona
- Soomaaliga
- shqip
- српски / srpski
- Sranantongo
- Seeltersk
- Sunda
- svenska
- Kiswahili
- ślůnski
- Sakizaya
- தமிழ்
- Tayal
- తెలుగు
- тоҷикӣ
- ไทย
- ትግርኛ
- Türkmençe
- Tagalog
- tolışi
- toki pona
- Tok Pisin
- Türkçe
- Xitsonga
- татарча / tatarça
- chiTumbuka
- Twi
- ئۇيغۇرچە / Uyghurche
- українська
- اردو
- oʻzbekcha / ўзбекча
- Tshivenda
- vepsän kel’
- Tiếng Việt
- West-Vlams
- Volapük
- walon
- Winaray
- Wolof
- 吴语
- isiXhosa
- მარგალური
- ייִדיש
- Yorùbá
- Vahcuengh
- Zeêuws
- ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ
- 文言
- 閩南語 / Bân-lâm-gí
- 粵語
- isiZulu
| Monumanu | ||
| | ||
| Fakafaʻafaʻahinga fakasaienisi | ||
| ||
| Hingoa kakato lōua | ||
Ko e monumanu ʻi he saienisi ʻo e moʻui ko e taha pē ʻo e puleʻanga tuʻi ʻo e fanga meʻamoʻui ʻe 4 ʻoku fakatefito ki he ngaahi lokiʻimoʻui ʻoku lahi. Ko e ngaahi holisi ʻo honau lokiʻimoʻui ʻoku vaivai pē. ʻOku faingataʻa ʻo fakamatala totonu ʻa e ʻuhinga ʻo e ngaahi monumanu. Kā ko e lahi taha ʻo e ngaahi monumanu ʻoku ngaue mo mānava mo kai. Ko ʻenau meʻakai ko e ngaahi ʻakau ia (monumanu kai louʻakau) pe ko e fanga monumanu kehe (monumanu kai kanomate).
ʻOku siʻi kehe ʻa e monumanu ʻi he lea fakatonga tukufakaholo — vakai ʻi lalo.
Ko e ngaahi puleʻanga tuʻi ʻo e meʻamoʻui fakalokiʻimoʻui
- monumanu (leafakalatina:animalia)
- ʻakau (plantae)
- talingelinga (fungi)
- meʻamoʻuimuʻa (protista)
Ko e fanga meʻamoʻui kehe (taʻelokiʻimoʻui): siemu, vailasi, mo e hā fua
Ngaahi kupu mahuʻinga taha ʻo e puleʻanga tuʻí ni
- oma, kana (parazoa) meimei tatau ko honau lokiʻimoʻui kotoa
- "toenga" (mesozoa) ʻikai pau, mahalo pē ʻoku ʻikai ʻi ai
- monumanu mo e ngaahi konga kehe ʻi loto (eumetazoa) ʻoku ʻi ai hanau ngakau
- monumanu potupotutatau (radiata) ʻoku tatau honau sino ʻi he fua kotoa pē mei he tumuʻaki
- vahe: kolukalu uʻu (cnidaria) kolukalu, feo, ūmana, …
- vahe: kolukalu taʻeuʻu (ctenophora) kolukalu siʻi
- monumanu potupotumālie (bilateria) ʻoku tatau hema mo e mataʻu honau sino
- vahe lahi ange: monumanu ngutu ʻuluaki (protostomata) ko e luo ʻuluaki ʻo e monumanu kei ʻi he foʻimanu (pe kete) ʻoku hoko ki he ngutu, ko e luo hono ua, kapau ʻoku ʻi ai, ʻe hoko ki he ʻusi
- vahe lahi: monumanu unu (ecdysozoa) ʻunufē, hina, uo, paka, …
- vahe lahi: monumanu maʻukave (lophotrochozoa) feke, ʻatalava, kelemutu, …
- vahe lahi ange: monumanu ngutu hono ua (deuterostomata) ko e luo ʻuluaki ʻo e monumanu kei ʻi he foʻimanu (pe kete) ʻe hoko ki he ʻusi, ko e luo hono ua ʻe hoko ki he ngutu
- vahe lahi: monumanu kili talatala (echinodermata) vana, vatuke, alamea, …
- vahe: monumanu filo siliva (chordata) ika, manupuna, manuveʻefā, …
- vahe lahi ange: monumanu ngutu ʻuluaki (protostomata) ko e luo ʻuluaki ʻo e monumanu kei ʻi he foʻimanu (pe kete) ʻoku hoko ki he ngutu, ko e luo hono ua, kapau ʻoku ʻi ai, ʻe hoko ki he ʻusi
- monumanu potupotutatau (radiata) ʻoku tatau honau sino ʻi he fua kotoa pē mei he tumuʻaki
Vahevahe kehe

ʻOku ʻi ai ha vahevahe faingofua ange, ʻoku fili ʻe he kau saienisi ʻe taha:
- oma, kana (parazoa)
- monumanu potupotutatau (radiata)
- mo ʻene ongo vahe (phyla) tatau mei ʻolunga.
- monumanu potupotumālie (bilateria)
- vahe lahi ange: monumanu ngutu ʻuluaki ( protostomata)
- vahe lahi: monumanu unu (ecdysozoa) ʻunufē, hina, ʻuo, paka, …
- vahe lahi: monumanu maʻukave (lophotrochozoa) feke, ʻatalava, kelemutu, …
- vahe lahi ange: monumanu ngutu hono ua (deuterostomata)
- vahe: monumanu kili talatala (echinodermata) vana, vatuke, alamea, …
- vahe: monumanu filo siliva (chordata) ika, manupuna, manuveʻefā, …
- vahe lahi ange: monumanu ngutu ʻuluaki ( protostomata)
Tokanga
Tānaki ʻa e monumanu luo (coelenterata): ko e oma mo e monumanu potupotutatau ia.
Ko e ngaahi māʻolunga (vahe lahi, vahe, vahe siʻi) ʻoku kehe ʻi he ngaahi manga vahevahe ʻe niʻihi
Ngaahi kupu tukufakaholo ʻi Tongá ni
ʻOku siʻi kae maau ʻa e vahevahe ʻo e ngaahi meʻamoʻui he onoʻaho:
- manu — naʻe ngāueʻaki pē maʻa e manu nofo ʻi fonua, ʻikai ha ika mo e fingoata
- manupuna — ʻoku foki kau ki ai ʻa e ngaahi ʻinisēkite
- manu veʻefā — fanga manu lahi ʻi fonua
- ika — ko e manu nofo ʻi tahi, kau ki ai ko e fonu mo e tofuaʻa, kae ʻikai ko e toke mo e kolukalu
- fingota — ko e toenga ʻo e meʻa moʻui nofo ʻi tahi: toke, kolukalu, oma, loli, alamea, mo e limutahi foki
Ko e foʻi lea monumanu naʻe ʻikai ngāueʻaki he onoʻaho, ka ko lea fakamanuki pē.
English translation available: Go